Christine Stam-van Gent

Gijs gaat naar bed.

“Mam, wat wil je morgen graag voor je verjaardag: een televisie of iets met heel veel kusjes?”

“Iets met heel veel kusjes.”

“O gelukkig maar, anders had ik nog twee hele grote dozen nodig.”

Ik lees hem nog een hoofdstuk voor.

“Nu nog een zelf verzonnen verhaaltje.”

Er was eens een jongetje met een bruine krullenbol en wangen als appels. Hij heette Gijs. Op een dag kroop Gijs bij zijn moeder op schoot en zei: mama, vraag eens aan mij: ‘Vind je mij lief?’

Gijs, vind je mij lief? vroeg mama.

Nee, zei Gijs

Waarom niet?

Omdat je zo vaak boos op me bent.

Dat moet, als je stout bent.

Nee hoor. Want als jij niet meer boos doet, ben ik niet meer stout.

Even later. Gijs, vind je mij lief?

Nee. Dat zei ik toch al?

(MAM, je moet een verhaaltje VERZINNEN!

Even wachten, ik ben nog niet klaar.)

Toen moest mama heel erg huilen, en kroop boven in haar bed.

Gijs vond het heel naar.

Hij maakte heel het huis schoon, kocht een bos bloemen en zette die in een vaas op tafel. Daarna maakte hij een grote kersentaart met heel veel slagroom.

Mam, riep hij onderaan de trap. Maar hij hoorde niks. Hij sloop naar boven en zag een dikke bult onder de dekens. Hij duwde er zachtjes tegen. Gijs, zei de bult met een beverig stemmetje, vind je mij lief? 

Kom maar eens beneden kijken! riep Gijs, en gooide de dekens opzij.

Toen ze zag hoe netjes en mooi alles was, sneed mama de taart in tweeën. De ene helft at ze zelf op, de andere helft kreeg Gijs.

“Mam, jij bedenkt altijd verhaaltjes die half van de wereld zijn hè?”

“Misschien wel ja.”

“Zullen we dan morgen samen een kersentaart opeten?”

Vond u het stil?

Dat klopt; ik ben een aantal dagen flink ziek geweest. ’s Nachts dreef ik het bed uit, en kwam ik plotseling mensen tegen waarvan ik dacht dat ze al lang uit mijn leven vertrokken waren. Mijn hoofd was een zwaar kloppend gevaarte, en zonder pillen deed alles, alles pijn. Als je echt goed ziek bent, is dat even het enige verhaal in je leven.

Die laatste uitspraak leen ik van Peter Hobbs, schrijver van de roman ‘De eindigheid der dagen.’ Ik herinnerde me ineens dat hij in een interview een paar mooie dingen gezegd heeft over wat ziekte met je doet. Het maakt je eenzaam, dat voorop. ‘Ziekte is een vreemd land, waar je altijd alleen naar toe gaat.’

Ziekte laat je ook heel anders naar de wereld om je heen kijken – een beetje als wanneer je in het buitenland bent. Zoals je daar vaak niet alle gemakken van thuis hebt; zo beperkt ziekte je in mogelijkheden die je anders wel hebt.

Normaal gesproken houden we niet zo van een hele dag binnen zitten, Mert en ik. We wandelen, doen boodschappen, stappen op de fiets. Nu keek hij af en toe vragend naar zijn moeder, die maar op de bank bleef hangen. Hij duwde eens even op haar neus, die gelukkig nog steeds ‘toettt!’ kon zeggen. Af en toe kwam hij er gezellig bij hangen, zittend op mijn buik, zijn rugje tegen mijn opgetrokken benen. Een horizontale moeder biedt weer andere mogelijkheden dan een verticale.

Dan rommelde hij maar weer wat in de keuken en kwam op een gegeven moment terug met het bakkwastje. Hij ging op zijn stoeltje zitten, spreidde zijn handje in de lucht en liet het kwastje zachtjes tussen al de vingers door gaan. Vervolgens kreeg het andere handje een beurt. Alles onder zacht geneurie. Zo mooi, zo vredig.

Ik denk niet dat ik het opgemerkt had, als ik niet zo lamlendig op die bank had gehangen en keek naar het enige dat nog zonder veel  krachtsinspanning te bekijken viel. Ziekte maakt je, juist door de begrenzing, sensitief voor andere zaken dan normaal.

Het verbaast me dan ook niks dat Peter Hobbs ‘De eindigheid’ begon te schrijven in een tijd van ziekte. Wat Charles (de hoofdpersoon) zoal ziet en denkt, zijn precies de gedachten en observaties van iemand die voortdurend te maken heeft met fysieke beperkingen, met dreigende of aanwezige ziekte. Ze zijn totaal anders dan die van een ‘gewoon’ jong mens vol energie.

Misschien heeft het boek pijn wel als hoofdthema. Fysieke en emotionele pijn, die soms samenvloeien -hoe alleen is een mens dán. Pijn over het verleden dat onomkeerbaar is. Pijn om twijfels in zijn hart: ken ik Hem eigenlijk wel? Ook Harr, de jonge vrouw die hij vaak bezoekt, heeft veel pijn te verduren. Charles lijdt mee als een goed pastor, en nog veel meer als stille minnaar. Harr is de pijn van een toekomst, die hem ontglipt.  Maar tegelijk laat ze nog iets zien: ‘Haar ziel lijkt zo gezegend met de liefde van onze Meester dat ik door in haar aanwezigheid te verkeren het gevoel heb nader tot hem te komen. Zij moge dan in ziekte zijn vervallen haar beloning is dat ze is gered en haar gezelschap verlicht mijn lasten en brengt de worsteling van mijn ziel tot bedaren. Zij breekt de dag.’

Gezegende zieken zien niet zoveel meer, alleen nog datgene wat afdaalt en op ooghoogte komt. Het kruis, de Man die eraan hing. ‘Onze ziekten heeft Hij op zich genomen.’ De vraag naar de zekerheid daarvan, maakt dit boek een van die stille literaire schoonheden, die even kostbaar als zeldzaam zijn.

‘Een gevoelige en subtiele analyse van het geloof dat op de proef wordt gesteld’ (Sunday Times)

Wie halverwege gestruikeld is over de onmogelijke zinnen in dit boek – die groep is bij mijn weten vele malen groter dan die der liefhebbers – wordt bij dezen hartelijk gestimuleerd om een nieuwe leespoging te doen. Zie ook de column hierover in het archief.

Vandaag in ND een interview met een sympathieke jezuïet, Nicolaas Sintobin.

“God, wat Jij, Schepper, mij vraagt is goed. Het enige wat ik verlang is te weten wat Je me vraagt. Maar wat Je me vraagt, doe ik. Of ik het nu wel begrijp of niet begrijp. Of ik het leuk vind of niet. Als Jij het me vraagt is het goed, omdat Jij het me vraagt. Want Je vraagt het me uit liefde en dus kan het enkel maar goed zijn.”

Het is net of je Thomas à Kempis hoort.

Prachtige naam trouwens: Jezuïet. Ik zou zo wel willen heten.

Of Je niet oneerbiedig is voor God? Wie zal het zeggen. Ik vind het altijd op merkelijk dat in veel dialecten het verschil niet eens bestaat. En als je eens een echt bevindelijk, echt Zeeuws gebed hebt gehoord, vergeet je dat niet meer. (ik niet althans.) ‘Iere, erbarm Je onzer,’ bidt de moeder van Fransje in ‘In Zijn arm de lammeren’ vanuit het diepst van haar ziel. Als het daar maar vandaan komt.

Nog half ziek

maar wel weer beginnend peuterkwaad

Geen honger

maar wel roven uit de snoepjespot

Geen fut

maar net teveel voor een lange middagslaap

Als we denken: gezellig samen boodschappen doen

is het droog

En als we klaar zijn voor vertrek

regent het.

Dit is geen gedicht hoor

al dicht het wel

plezierig de gaatjes van de middag

Toon Tellegen, die kan het pas.

Ik weet niet of ik wel recht heb om zijn gedichten over te nemen

ik doe het maar gewoon

dus als deze site plots verdwenen is

dan weet u hoe het komt

Op een dag

Op een dag, maar misschien ook nooit,

met niemand om mij heen
en in de verte misschien de zee of een zee van klaprozen
schapen,
zal ik een stem horen,
een zachte stem,
die ‘Ja’ zegt

en tien seconden later,
knarsend, krakend:
‘Wat heb ik nú weer gezegd…’

Of deze

Kom terug…

‘Kom terug.’
Als ik die woorden eens zó zacht kon zeggen
dat niemand ze kon horen, dat niemand zelfs kon denken
dat ik ze dacht…

en als iemand dan terug zou zeggen
of desnoods alleen maar terug zou denken
op een ochtend:
‘Ja.’

Toon Tellegen

Nieuwsgierig als ik was, las ik bij de Bruna op het station vast de eerste pagina van Franca Treurs nieuwe boek ‘De woongroep’. Ze had van te voren al duidelijk gemaakt dat het dit keer geen Zeeuwse nostalgie zou zijn. Geen gedoe meer over haar reformatorische wortels, en met publiek dat haar tot in het bizarre vereenzelvigde met het meisje Katelijne. “Mensen waren zo geraakt door de hoofdpersoon, dat ze mij op literaire avonden wilden aanraken. Een vrouw zei in een volle zaal: ‘Ik vind het zo jammer dat je je eerste menstruatie niet hebt beschreven.’ Dat verbijsterde me. Ze zagen niet mij, maar een oudere Katelijne op het podium zitten. Heel fysiek. Daar kreeg ik op den duur wel genoeg van.”  (interview NRC 3 januari)
‘De woongroep’ gaat over Elenoor, een jonge vrouw die zo modern is als je dat momenteel maar kunt zijn. Nou hoeft dat nog niet persé een saaie roman op te leveren. Maar de eerste zinnen die ik in de Bruna las waren al zo zwaar van verveling, dat de moed me in de schoenen zonk. Nu kan dat natuurlijk alles met persoonlijke voorkeur te maken hebben. Misschien dat ze modernere mensen dan ik nog een of andere heilzame spiegel voorhoudt?
Maar tot mijn verbazing was de NRC afgelopen vrijdag ook niet mis. Thomas de Veen schrijft dat een thrillerelement in het slotdeel van ‘De woongroep’ nog enige spanning brengt in de roman, maar daarmee is gelijk ook de balans weg.

“Dat was minder erg geweest als er meer te beleven was aan Treurs stijl, die het boerenland in haar debuut Dorsvloer vol confetti nog glans gaf. Nu zijn de zinnen vooral kleurloos, passend bij Elenoors wat oppervlakkige karakter – functioneel, niet mooi.
Maar de grootste tegenvaller is dat de ambities van Elenoor (ze trekt in bij een activistische woongroep, CS) uiteindelijk toch gefnuikt worden, waardoor Treur haar belofte niet waarmaakt. ‘Ik geef geen antwoorden, ik stel alleen vragen’, hoort Elenoor een schrijver op televisie zeggen, en dat zal niet toevallig zijn. Maar Treur dwingt je om Elenoors naïviteit te delen, op zoek naar een hoopvolle grijstint tussen de zin en onzin van activisme. De hoop daarop smoort ze met een anticlimax.
Huisje-boompje-beestje is ook een leuke levensvervulling, was al de conclusie van het eerste hoofdstuk (toen nog schamper). Tenzij je dat een wijze les vindt, is de roman overbodig.”

Die laatste opmerking lijkt me best slikken, als je jaren aan een boek hebt gewerkt.

Gelukkig duurt het nog jaren voordat het mijne af is. Als het zover komen mag tenminste. Maar first things first. Een klein, koortsig jongetje vandaag. Die alle spraakzaamheid verloren had. ‘Ach mam,’ zei Lien vertederd, ‘toen jij in verwachting was, keek ik een keer in een speelgoedkrantje en daar zag ik een jongetje staan dat precies even oud was als Mertje nu. Zo’n heel lief blond jongetje met een bal in zijn handjes. En toen dacht ik: “Zo’n broertje wil ik graag.” En ik heb er precies zo een gekregen!’

Tot besluit. Zag u die kop in de krant: Lente en herfst in midwinter?

Ik zag het vandaag buiten, zwevend boven de IJssel. Van onder herfst, van boven lente. Alvast een mooie titel.

Even later was er nog een regenboog. Ik hoop dat Franca’s ouders die ook gezien hebben.

Pray that this year thou mayst be holy,
humble,
zealous,
and patient.
Have closer communion with Christ, and enter oftener into the banqueting-house of His love.
Pray that thou mayst be an example and a blessing unto others, and that thou mayst live more to the glory of thy Master.
The motto for this year must be: “Continue in prayer.” (Colossians 4:2)

Bidt dat u dit jaar heilig zult zijn,
nederig,
ijverig
en geduldig.
Leef dichter bij Christus, en ga vaker binnen in het wijnhuis van Zijn liefde.
Bidt dat u een voorbeeld en zegen voor anderen zult zijn, en dat u meer tot eer van uw Meester zult leven.
Het motto voor dit jaar moet zijn: “Houdt sterk aan in het gebed.” (Kolossenzen 4:2)

C.H. Spurgeon

Ik peins al een poosje over een passend oudejaarsbericht, maar er wil niets zinnigs boven komen. Misschien raken tegen het einde van het jaar je woorden gewoon op.
Zodat psalm 90 tegen twaalven weer als nieuw klinkt.

Heere, U bent ons een toevlucht geweest

van generatie op generatie.

Afgelopen zomer waren mijn zus en ik in Westkapelle, waar oude wortels liggen. Het veelvuldig voorkomen van de naam Cijsouw in de archieven bewijst dat. De opa van mijn oma van de Woestijne-Cijsouw woonde daar in de boerderij achter de vuurtoren. In het museum maakten we deze intergenerationele foto’s. O natuurlijk, niet lachen op foto’s. Ik heb nog geprobeerd die oude milde deftigheid in mijn blik te leggen waar ds J.T. Doornenbal zo mee kon dwepen, maar ik geloof niet dat het erg gelukt is.
En dan die zee, waarbij je altijd weer denkt: “Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?”
Zo kwam er toch nog een bericht, met geleende woorden en plaatjes.

Ik trek mij terug en wacht.
Dit is de tijd die niet verloren gaat:
Iedre minuut zet zich in toekomst om.
Ik ben een oceaan van wachten,
waterdun omhuld door ’t ogenblik.
Zuigende eb van het gemoed,
dat de minuten trekt en dat de vloed
diep in zijn duisternis bereidt.
Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?

M.Vasalis

Net de laatste boodschappen gehaald bij Albert Heijn. Je zou van louter verzet drie dagen gaan vasten. Uitpuilende karren met allerlei kant en klare rommel, soms wel drie per gezin. En dan hoor je ook nog de vrouw tegen de man roepen dat hij maar vast naar de Aldi moet gaan. O jongens.

Altijd wel, maar vooral op zulke dagen verlang ik sterk naar die eenvoudige buurtsupertjes, zoals je die op zeeuwse dorpen nog wel vindt. Natuurlijk zijn ze duurder, maar de keuze is zo heerlijk beperkt. En je mag er tenminste zó een karretje pakken, zonder muntje dat steevast kwijt is op het moment dat ik het nodig heb.

Maar goed, vasten doen we ook maar niet; je zou je er maar weer superieur door gaan voelen. Nederigheid die zich van zichzelf bewust wordt, is op dat moment al hoogmoed geworden, zegt Luther.

Wat dan? Als je je kinderen het menu laat bepalen, kom je op zoiets uit: groentensoep, aardappelkroketjes, kippepootjes (mama, mogen wij kluiven !?) Vanwaar toch die fascinatie? Misschien iets met oergevoelens.  En dan nog zo’n mona-pudding toe. En vooruit, een uitschieter: zelfgemaakte tiramisu, met echte Kamper koffielikeur. Genoeg over eten. Zie je wel dat niemand er aan ontkomt?

Ik wilde eigenlijk Bonhoeffer maar weer ter sprake brengen, die in 1943 in zijn cel een paar kerstbrieven geschreven heeft die onvergelijkbaar zijn. Misschien kun je wel nergens zó kerst vieren, dan juist in de gevangenis.

“Een gevangeniscel is heel goed te vergelijken met de adventssituatie; je wacht, je hoopt, je doet dit en dat – eigen allemaal onbelangrijke dingen – maar de deur is gesloten en kan alleen van buitenaf worden opengedaan.”

“Christelijk gezien, kan kerst in de gevangenis geen bijzonder probleem zijn. Waarschijnlijk wordt in dit huis echter en zinvoller kerstmis gevierd, dan daar waar dit feest niet meer is dan een woord. (een boom, een familiegebeuren, een diner…) Dat ellende, pijn, armoede, eenzaamheid, hulpeloosheid en schuld in Gods ogen iets heel anders zijn dan in het oordeel van de mensen, dat God Zich juist toebuigt naar datgene waarvoor de mensen het hoofd afwenden, dat Christus geboren werd in een stal omdat er nergens plaats voor Hem was in de herberg – dat begrijpt een gevangene beter dan een ander. Voor hem is het werkelijk een blijde boodschap en gelovend weet hij zich opgenomen in de gemeenschap van de christenen, die alle grenzen van ruimte en tijd doorbreekt. Dan verliezen muren van de gevangenis hun betekenis.”

Bonhoeffer mocht niet naar huis met de kerst, zoals hij lang hoopte. Hij bleef alleen over. Hij at wat van de dingen die hem gestuurd waren. Hij hing een adventskrans op. Hij las de kerstgeschiedenis. Hij zong wat liederen. Hij bad. ‘In Uw handen leg ik allen die ik liefheb.’

En zo doe ik.

Gezegende dagen!

Gij zwaarbeproefde schare

ten dode toe benard,

daar gaat een blijde mare,

o, schrijf die in uw hart:

al drukt het kruis uw schouder,

al dooft het laatste licht,

uw Trooster en Behouder

staat voor uw aangezicht

(LvdK, 117)

Het Godsverlangen van Jacqueline van der Waals, dat je misschien ook adventsverlangen kunt noemen: 

Zoo mijn gedachten, God, zich tot U keeren,
't Sterft alles, wat mij vreugde of droefheid scheen,
In Uw nabijheid leeft de liefde alleen -
Leeft naar Uw liefde, God, het groot begeeren.

Ik heb, als sneeuw, die voor de zon verdween,
Voor U mijn hoop, mijn onrust zien verteren
En met de volheid van Uw zoet ontberen
Gevuld het ledig in me en voor mij heen

Zoals u wel merkt, is het werken aan de site nog een beetje wennen. Wil ik iets wijzigen, verdwijnt het bericht steevast naar de prullenbak. En zie het daar maar weer uit te vissen en terug te plaatsen.

Intussen weet ik gelukkig hoe het werkt.

Zo zie je maar, elke schrijver moet leren.

Daarom help ik Janne IJmker tegenwoordig met het organiseren van haar Schrijverskeukens. Hieronder onze uitnodiging voor het komende voorjaar Dv. Iedereen is welkom. Zegt het voort!